Od kiedy obowiązują nowe przepisy
Rozporządzenie (UE) 2026/2280 ustanawiające wspólny system powrotów obywateli państw trzecich nielegalnie przebywających w Unii weszło w życie następnego dnia po publikacji w Dzienniku Urzędowym UE (art. 50 ust. 1). Stosuje się je jednak etapami:
- od 16 października 2026 r. — m.in. przepisy ogólne, o prawach podstawowych, o powrotach do państw trzecich na podstawie umów, o najlepszym interesie dziecka i ocenie wieku małoletnich, o readmisji (art. 50 ust. 2);
- od 17 października 2027 r. — pozostałe przepisy, w tym o decyzjach nakazujących powrót, zakazach wjazdu, detencji i środkach odwoławczych (art. 50 ust. 3).
Z tym samym dniem tracą moc dyrektywa 2008/115/WE (dyrektywa powrotowa), dyrektywa 2001/40/WE i decyzja Rady 2004/191/WE (art. 49). Rozporządzenie stosuje się bezpośrednio, ale w wielu miejscach odsyła do prawa krajowego — Polska będzie musiała dostosować do niego ustawę o cudzoziemcach.
Europejski nakaz powrotu
Najbardziej medialną nowością jest europejski nakaz powrotu — formularz zawierający główne elementy decyzji nakazującej powrót. Komisja Europejska ma przyjąć jego wzór do 17 kwietnia 2027 r., a po wydaniu decyzji państwa będą udostępniać nakaz przez System Informacyjny Schengen (art. 5 ust. 13 i 14).
Państwo, w którym cudzoziemiec przebywa nielegalnie, będzie mogło uznać i wykonać decyzję wydaną przez inne państwo członkowskie na podstawie informacji z nakazu (art. 7 ust. 1). Uznawanie jest na razie dobrowolne. Komisja oceni jego działanie do 17 października 2029 r. i w razie potrzeby zaproponuje obowiązkowe uznawanie (art. 7 ust. 9 i 10). Oznacza to, że decyzja wydana np. w Niemczech może w przyszłości zostać wykonana w Polsce, a samo uznanie nie musi mieć postaci procedury administracyjnej (art. 7 ust. 2). Jeżeli państwo nie uzna takiej decyzji, wydaje własną decyzję nakazującą powrót (art. 7 ust. 3).
Termin wyjazdu
Decyzja nakazująca powrót ma określać termin wyjazdu nieprzekraczający 30 dni albo stwierdzać obowiązek natychmiastowego opuszczenia terytorium państw członkowskich (art. 5 ust. 2). Rozporządzenie nie przewiduje minimalnej długości terminu i pozwala go skrócić zgodnie z prawem krajowym. W szczególnych okolicznościach termin może być dłuższy niż 30 dni, można go też przedłużyć — np. w związku z udziałem w programie powrotu i reintegracji — albo skrócić, gdy cudzoziemiec nie wykonuje obowiązku współpracy (art. 5 ust. 3–5). Dziś polska ustawa przewiduje termin od 8 do 30 dni (art. 315 ust. 1 ustawy o cudzoziemcach).
Zakazy wjazdu
- Zakaz obowiązkowy — gdy cudzoziemiec podlega wydaleniu, nie wyjechał w wyznaczonym terminie albo stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa (art. 8 ust. 1). W pozostałych przypadkach zakaz jest fakultatywny, a organ bierze pod uwagę m.in. poziom współpracy cudzoziemca (art. 8 ust. 2).
- Długość — maksymalnie 10 lat, z należytym uzasadnieniem do 20 lat (art. 8 ust. 8); wobec osób stanowiących zagrożenie dla bezpieczeństwa — dłużej, a nawet bezterminowo (art. 13 ust. 5 lit. a).
- Początek biegu — dzień opuszczenia terytorium państw członkowskich (art. 8 ust. 9).
- Zakaz bez decyzji nakazującej powrót — możliwy, gdy nielegalny pobyt zostanie wykryty podczas odprawy przy wyjeździe (art. 8 ust. 4).
- Cofnięcie, zawieszenie lub skrócenie — m.in. gdy cudzoziemiec wykaże, że powrócił dobrowolnie; wniosek można złożyć po wyjeździe z terytorium państw członkowskich (art. 9).
Dla porównania: dziś polska ustawa przewiduje zakazy od 6 miesięcy do 10 lat, a po ostatecznej decyzji dopuszcza wyłącznie cofnięcie zakazu — piszemy o tym w opracowaniu o cofnięciu zakazu wjazdu.
Obowiązek współpracy
Rozporządzenie nakłada na cudzoziemca obowiązek współpracy z organami w procedurze powrotu (art. 18). Jego niewykonanie ma konkretne skutki: państwa muszą zastosować co najmniej jeden ze środków zapewniających dyspozycyjność cudzoziemca i mogą m.in. ograniczyć świadczenia, odmówić lub cofnąć zezwolenie na pracę, przedłużyć zakaz wjazdu do maksymalnego wymiaru albo przewidzieć sankcje karne lub finansowe (art. 22).
Detencja
Okres detencji w danym państwie nie może przekroczyć 12 miesięcy. Gdy istnieje prawdopodobieństwo, że procedura powrotu potrwa dłużej z powodu braku współpracy cudzoziemca, opóźnień w uzyskaniu dokumentów od państw trzecich lub innych nadzwyczajnych okoliczności przewidzianych w prawie krajowym — do 24 miesięcy (art. 30 ust. 3). Po tym okresie detencja może być stosowana przez kolejne okresy nieprzekraczające łącznie 6 miesięcy, jeżeli istnieje ryzyko ucieczki i pojawiły się rozsądne perspektywy wydalenia z powodu zmiany okoliczności — np. nowych informacji o tożsamości, uzyskania dokumentu podróży albo poprawy współpracy z państwem trzecim (art. 30 ust. 4). Wobec osób stanowiących zagrożenie dla bezpieczeństwa detencja może trwać jeszcze dłużej, pod kontrolą sądu co najmniej raz na trzy miesiące (art. 13 ust. 5 lit. d). To dłużej niż limity w obecnej polskiej ustawie (art. 403 ustawy o cudzoziemcach).
Powroty do państw trzecich na podstawie umów
Państwa członkowskie mogą zawierać umowy lub uzgodnienia z państwami trzecimi, do których kierowane będą osoby objęte decyzją nakazującą powrót — tzw. ośrodki powrotowe (art. 14). Taka umowa może zostać zawarta tylko z państwem przestrzegającym międzynarodowych standardów praw człowieka, w tym zasady non-refoulement, i nie może dotyczyć małoletnich bez opieki (art. 14 ust. 1 i 5). Ten przepis stosuje się już od 16 października 2026 r.
Środki odwoławcze
Termin na odwołanie do sądu
Prawo krajowe ma określić termin odwołania do sądu pierwszej instancji od decyzji nakazującej powrót, zakazu wjazdu i decyzji o wydaleniu — nie dłuższy niż 14 dni. Państwa, które 16 października 2026 r. przewidywały termin 30 dni lub dłuższy, mogą utrzymać termin nieprzekraczający 30 dni (art. 27 ust. 1).
Brak automatycznego wstrzymania
Odwołanie nie będzie z mocy samego rozporządzenia wstrzymywało wydalenia, ale sąd musi mieć możliwość jego zawieszenia na wniosek cudzoziemca (art. 28 ust. 1). Dziś w Polsce odwołanie do Komendanta Głównego Straży Granicznej co do zasady wstrzymuje wykonanie decyzji (art. 130 § 2 k.p.a.), a skarga do sądu administracyjnego przysługuje w ciągu 30 dni. Jak te zasady zostaną dostosowane — zdecyduje polski ustawodawca.
Stan prawny na 22 października 2026 r.