Kontrole na granicach wewnętrznych — stan na październik 2026 r.
Co do zasady granice wewnętrzne strefy Schengen można przekraczać w każdym miejscu, bez odprawy granicznej (art. 22 kodeksu granicznego Schengen). Od 7 lipca 2025 r. Polska przywróciła jednak tymczasowo kontrolę graniczną osób na granicy z Niemcami i z Litwą. Kontrole były przedłużane — obecnie obowiązują do 30 marca 2027 r. (§ 2 ust. 1d rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 3 lipca 2025 r., Dz.U. poz. 876 z późn. zm.). Prowadzi się je na przejściach wskazanych w załączniku do rozporządzenia, m.in. w rejonie Zgorzelca, Sieniawki i Porajowa.
W czasie kontroli na granicy trzeba się liczyć z obowiązkiem okazania dokumentu podróży i dokumentu, który uprawnia do pobytu. Kodeks graniczny Schengen przewiduje też szczególną procedurę przekazania: osobę zatrzymaną podczas wspólnej kontroli w strefie przygranicznej, która przybyła bezpośrednio z innego państwa członkowskiego i nie ma prawa pobytu w państwie, do którego wjechała, można natychmiast przekazać do państwa, z którego przybyła (art. 23a kodeksu granicznego Schengen). Odwołanie od takiego przekazania nie wstrzymuje jego wykonania, a na odcinkach z przywróconą kontrolą graniczną państwa mają co do zasady unikać tej procedury (art. 23a ust. 5).
Wiza D i karta pobytu a wyjazd do innego państwa Schengen
Cudzoziemiec z ważną kartą pobytu albo ważną wizą długoterminową (D) wydaną przez Polskę może swobodnie przemieszczać się po innych państwach Schengen przez okres do 90 dni w każdym okresie 180 dni (art. 21 ust. 1 i 2a Konwencji wykonawczej do Układu z Schengen). Warunkiem jest ważny dokument podróży, spełnienie pozostałych warunków wjazdu i brak wpisu w krajowym wykazie osób niepożądanych państwa, do którego się jedzie.
- Karta pobytu, wiza D — uprawniają do przemieszczania się po innych państwach Schengen do 90 dni w ciągu 180 dni, przy spełnieniu warunków z art. 21 Konwencji wykonawczej.
- Zaświadczenie o złożeniu wniosku o pobyt — potwierdza złożenie wniosku, a pobyt w Polsce uważa się za legalny (art. 108 ust. 1 ustawy o cudzoziemcach). Nie jest kartą pobytu ani wizą, dlatego samo w sobie nie wystarcza do podróży po strefie Schengen. Kodeks graniczny Schengen wprost wyłącza z pojęcia dokumentu pobytowego dokumenty tymczasowe ważne do czasu rozpatrzenia pierwszego wniosku o wydanie dokumentu pobytowego (art. 2 pkt 16 lit. b ppkt i), a przy kolejnym wniosku zaświadczenie także nie jest kartą pobytu wydaną według jednolitego unijnego wzoru (art. 2 pkt 16 lit. a).
- Ruch bezwizowy — limit 90 dni w ciągu 180 dni liczy się co do zasady łącznie dla wszystkich państw Schengen, razem z Polską.
Na jakiej podstawie Straż Graniczna wydaje decyzję
Cudzoziemiec, który przekracza granicę, musi mieć ważny dokument podróży oraz — jeżeli są wymagane — ważną wizę lub inny dokument uprawniający do wjazdu i pobytu (art. 23 ustawy o cudzoziemcach). Gdy Straż Graniczna uzna, że tych wymogów nie spełniono, wydaje decyzję o zobowiązaniu do powrotu na podstawie art. 302 ust. 1 pkt 10 ustawy: cudzoziemiec przekroczył lub usiłował przekroczyć granicę wbrew przepisom prawa. Może chodzić np. o podróż na samym zaświadczeniu o złożeniu wniosku, przekroczenie granicy po wyczerpaniu limitu 90 dni albo powrót do Polski po przekazaniu przez policję niemiecką. Samo przekroczenie dopuszczalnego okresu pobytu jest odrębną przesłanką (art. 302 ust. 1 pkt 2 i 3).
Konsekwencje są poważne i wykraczają daleko poza samą konieczność wyjazdu:
- zakaz wjazdu — co do zasady do Polski i pozostałych państw Schengen — na okres od 6 miesięcy do 3 lat (art. 318 ust. 1 i art. 319 ust. 1 pkt 1);
- wpis do wykazu cudzoziemców niepożądanych i przekazanie danych do Systemu Informacyjnego Schengen (art. 435 ust. 1 pkt 1 i art. 443 ust. 1 pkt 1);
- z dniem, w którym decyzja stanie się ostateczna — unieważnienie wizy krajowej, wygaśnięcie zezwolenia na pobyt czasowy i zezwolenia na pracę (art. 307 ust. 1).
Ustawa przewiduje też wyjątek: nie wszczyna się postępowania, a wszczęte umarza się, jeżeli cudzoziemca zatrzymano w strefie nadgranicznej bezpośrednio po nieumyślnym przekroczeniu granicy wbrew przepisom i może on zostać niezwłocznie doprowadzony do granicy (art. 303 ust. 1 pkt 10).
Co mówi orzecznictwo NSA
Sądy administracyjne wielokrotnie oceniały decyzje wydawane osobom, które legalnie przebywały w Polsce i przekroczyły jedynie granicę wewnętrzną. Najważniejsze rozstrzygnięcia:
- NSA z 16 marca 2022 r., II OSK 719/21 — obywatel Ukrainy legalnie przebywający w Polsce wyjechał do Niemiec, a niemiecka policja przekazała go z powrotem. NSA uchylił decyzję i wskazał, że w szczególnych okolicznościach sprawy organ nie może wydać decyzji o zobowiązaniu do powrotu, choć formalnie spełnione są przesłanki jej wydania (art. 7 i art. 8 § 1 k.p.a.).
- NSA z 15 grudnia 2017 r., II OSK 979/17 — cudzoziemka przekroczyła jedynie granice wewnętrzne i spełniała przesłanki do uzyskania wymaganych dokumentów, dlatego brak było podstaw do zastosowania sankcji z art. 302 ust. 1 pkt 10.
- NSA z 18 października 2017 r., II OSK 669/17 — art. 23 pkt 2 w związku z art. 302 ust. 1 pkt 10 ustawy trzeba wykładać z uwzględnieniem art. 7 k.p.a.
W doktrynie wskazuje się dodatkowo, że art. 302 ust. 1 pkt 10 dotyczy nielegalnego przybycia do Polski, a powrót do państwa legalnego pobytu nie powinien być podstawą takiej decyzji (Z.R. Kmiecik, glosa do wyroku II OSK 719/21, OSP 2022/12/109). Glosator wskazuje, że nielegalny wyjazd osoby legalnie przebywającej w Polsce może rodzić odpowiedzialność za wykroczenie (art. 49a § 1 Kodeksu wykroczeń). To stanowisko nie jest jednak jednolite, a wynik sprawy zależy od jej okoliczności. NSA uznał na przykład za zgodne z prawem nieodstąpienie od zakazu wjazdu wobec cudzoziemca, który nie dochował należytej dbałości o swój tytuł pobytowy (wyrok z 4 września 2025 r., II OSK 2854/24).
Jak się bronić
1. Odwołanie w ciągu 7 dni
Od decyzji o zobowiązaniu do powrotu przysługuje odwołanie do Komendanta Głównego Straży Granicznej, wnoszone w terminie 7 dni od dnia doręczenia decyzji (art. 321 ustawy o cudzoziemcach) za pośrednictwem organu, który ją wydał (art. 129 § 1 k.p.a.). Termin jest zachowany, jeżeli przed jego upływem pismo zostanie wysłane przez e-Doręczenia z dowodem otrzymania, nadane w polskiej placówce pocztowej operatora wyznaczonego (Poczta Polska) lub w placówce operatora świadczącego pocztowe usługi powszechne w innym państwie UE, EFTA albo w Szwajcarii (np. w Niemczech), albo złożone w polskim konsulacie (art. 57 § 5 k.p.a.). Przesyłka kurierska nie chroni terminu. Więcej o samym piśmie piszemy w opracowaniu o odwołaniu od decyzji powrotowej.
2. Dowody legalnego pobytu i celu podróży
W odwołaniu trzeba wykazać, że pobyt w Polsce był legalny, a wyjazd miał krótki i dozwolony charakter. Przydają się: karta pobytu lub wiza, zaświadczenie o zatrudnieniu i opłacanych składkach, umowa najmu, bilety i rezerwacje, wyliczenie dni pobytu poza Polską w ostatnich 180 dniach oraz dowody więzi z Polską — rodzina, nauka dzieci, leczenie.
3. Odstąpienie od zakazu wjazdu
Jeżeli w decyzji wyznaczono termin dobrowolnego wyjazdu, organ może odstąpić od orzeczenia zakazu wjazdu, gdy dostępne dowody lub okoliczności wskazują na wysokie prawdopodobieństwo, że cudzoziemiec w przypadku ponownego wjazdu będzie przestrzegał porządku prawnego (art. 318 ust. 1a i 1b). Nie jest to możliwe, gdy w okresie 2 lat przed wszczęciem postępowania wydano już wobec niego decyzję, w której odstąpiono od zakazu (art. 318 ust. 1c). W decyzji z odstąpieniem orzeka się dodatkowo zakaz „warunkowy” — na wypadek, gdyby cudzoziemiec w terminie dobrowolnego wyjazdu nie opuścił terytorium państw Schengen albo przekroczył lub usiłował przekroczyć granicę wbrew przepisom (art. 318 ust. 1d). Wyjazd z Polski do Niemiec nie jest opuszczeniem strefy Schengen.
4. Ostrożnie z wyjazdem przed rozpatrzeniem odwołania
Opuszczenie terytorium państw Schengen (przy zakazie obejmującym Polskę i pozostałe państwa Schengen) przed upływem terminu dobrowolnego wyjazdu, gdy decyzja nie jest jeszcze ostateczna, uważa się za wykonanie decyzji, jeżeli cudzoziemiec nie wjedzie ponownie przed umieszczeniem jego danych w wykazie. Okres wpisu liczy się wtedy od dnia wyjazdu, bo to on jest wykonaniem decyzji (art. 438 ust. 2 pkt 1 i ust. 5). Kto wyjeżdża, powinien ustanowić pełnomocnika zamieszkałego w Polsce. Wobec cudzoziemca, który przebywa za granicą bez takiego pełnomocnika, nie stosuje się przepisów k.p.a. o wglądzie w akta i o udziale w przeprowadzaniu dowodów (art. 10 ust. 1 ustawy o cudzoziemcach w zw. z art. 73 § 1 i 1a, art. 79 i art. 81 k.p.a.).
5. Skarga do sądu administracyjnego
Od decyzji Komendanta Głównego Straży Granicznej przysługuje skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego w terminie 30 dni od doręczenia (art. 53 § 1 p.p.s.a.), razem z wnioskiem o wstrzymanie wykonania decyzji (art. 61 § 3 p.p.s.a.). Sąd ocenia, czy organ rozważył wszystkie okoliczności sprawy — w tym te, na które wskazał NSA w wyroku II OSK 719/21.
Stan prawny na 22 października 2026 r.