Wydalenie jako sposób wykonania decyzji
Kiedy mówimy o wydaleniu cudzoziemca poza granice Polski, mówimy o wykonaniu decyzji o zobowiązaniu do powrotu. Sama decyzja tylko stwierdza obowiązek opuszczenia terytorium. Sposób jego realizacji może być dwojaki: dobrowolny wyjazd w wyznaczonym terminie albo przymusowe doprowadzenie przez Straż Graniczną do granicy lub bezpośrednio do państwa powrotu.
Ta różnica ma wymierne konsekwencje. Dobrowolne wykonanie decyzji w terminie otwiera drogę do późniejszego wniosku o skrócenie lub cofnięcie zakazu wjazdu. Przymusowe doprowadzenie zwykle łączy się z dłuższym zakazem, wpisem do Systemu Informacyjnego Schengen i obciążeniem cudzoziemca kosztami wykonania decyzji.
Kiedy realnie grozi wydalenie
- Pobyt bez ważnego tytułu — po upływie okresu wizy lub ruchu bezwizowego, po wygaśnięciu karty pobytu, po odmowie przedłużenia zezwolenia.
- Praca bez wymaganego zezwolenia lub praca na innych warunkach niż wskazane w zezwoleniu — najczęstsza przesłanka ujawniana przy kontroli pracodawcy.
- Podanie nieprawdziwych danych we wniosku o wizę lub zezwolenie na pobyt, w tym posługiwanie się dokumentem podrobionym.
- Zagrożenie porządku publicznego lub bezpieczeństwa — najczęściej po zatrzymaniu w związku z postępowaniem karnym.
- Niewykonanie wcześniejszej decyzji powrotowej — w takich sprawach termin dobrowolnego powrotu zwykle nie jest w ogóle wyznaczany.
Przesłanki, które wykluczają wydalenie
Prawo unijne i polskie przewidują sytuacje, w których wydalenie jest niedopuszczalne bez względu na podstawę decyzji. Najsilniejsza to zasada non-refoulement — zakaz odesłania do państwa, w którym cudzoziemcowi groziłoby prześladowanie, tortury lub nieludzkie albo poniżające traktowanie. Zasada ta obowiązuje także wtedy, gdy cudzoziemiec nie złożył formalnego wniosku o ochronę międzynarodową.
Dalej: ochrona życia rodzinnego, ze szczególnym uwzględnieniem dobra dziecka. Jeżeli w Polsce pozostaje małoletnie dziecko cudzoziemca albo jego małżonek będący obywatelem polskim lub obywatelem Unii, organ musi wyważyć interes publiczny i prawo do życia rodzinnego. Osobno traktowany jest stan zdrowia uniemożliwiający podróż oraz sytuacja małoletniego bez opieki.
Praktyczna uwaga: te przesłanki nie działają same z siebie. Organ formalnie ma obowiązek zbadać je z urzędu, ale bez dokumentów w aktach zwykle ogranicza się do stwierdzenia, że nie zostały wykazane. Dowody trzeba złożyć aktywnie, najlepiej już w pierwszej instancji.
Realne linie obrony
Zakwestionowanie podstawy faktycznej
Bardzo często okazuje się, że pobyt był legalny w chwili kontroli — bo wniosek o zezwolenie złożono w terminie i został przyjęty, bo obowiązywał przepis o przedłużeniu legalności pobytu, albo bo organ błędnie policzył dni pobytu w ruchu bezwizowym. Precyzyjna rekonstrukcja kalendarza pobytu to pierwsza rzecz, którą robimy w każdej sprawie.
Zarzuty procesowe
Brak tłumacza przy odbieraniu wyjaśnień, doręczenie decyzji bez tłumaczenia, wadliwe pouczenie o terminie odwołania, pominięcie wniosków dowodowych, brak uzasadnienia dotyczącego okoliczności rodzinnych — każde z tych uchybień może samodzielnie prowadzić do uchylenia decyzji.
Wykazanie okoliczności indywidualnych
Długość pobytu, stabilne zatrudnienie, opłacane składki, nauka dzieci w polskiej szkole, opieka nad chorym członkiem rodziny, brak jakichkolwiek więzi w państwie powrotu. Te fakty nie unieważniają przesłanki, ale wpływają na treść rozstrzygnięcia, długość zakazu wjazdu i na to, czy zostanie wyznaczony termin dobrowolnego powrotu.
Równoległa ścieżka legalizacyjna
W części spraw najskuteczniejszym rozwiązaniem nie jest walka z decyzją, a doprowadzenie do uzyskania tytułu pobytowego: zezwolenia ze względów humanitarnych, pobytu tolerowanego albo zezwolenia na pobyt czasowy w oparciu o pracę lub więzi rodzinne. Te dwie drogi prowadzi się jednocześnie.
Wydalenie a umieszczenie w ośrodku strzeżonym
Umieszczenie w ośrodku strzeżonym to odrębne postępowanie — orzeka o nim sąd rejonowy, na wniosek Straży Granicznej, w formie postanowienia zaskarżalnego zażaleniem. Nie jest karą i nie może być stosowane automatycznie: sąd ma obowiązek rozważyć środki mniej dolegliwe, takie jak obowiązek zgłaszania się do organu, zatrzymanie dokumentu podróży czy zamieszkiwanie w wyznaczonym miejscu.
W sprawach rodzin z dziećmi obowiązuje wzmocniona ochrona, a orzecznictwo konsekwentnie wskazuje na wyjątkowość detencji małoletnich. To obszar, w którym dobrze przygotowane zażalenie realnie zmienia sytuację w ciągu kilku dni.