Na czym opiera się legalny pobyt obywateli Ukrainy
Podstawą jest mechanizm ochrony czasowej uruchomiony w Unii Europejskiej dla osób, które opuściły Ukrainę w związku z działaniami wojennymi, wdrożony w Polsce ustawą o pomocy obywatelom Ukrainy. Osoby objęte tym mechanizmem mają legalny pobyt, dostęp do rynku pracy bez odrębnego zezwolenia, do świadczeń zdrowotnych i do edukacji. Potwierdzeniem statusu jest numer PESEL z oznaczeniem UKR.
Trzeba jednak jasno powiedzieć: PESEL ze statusem UKR to potwierdzenie korzystania z ochrony, a nie samodzielne zezwolenie na pobyt. Legalność pobytu wynika z samego mechanizmu ochronnego i trwa tak długo, jak długo ten mechanizm obowiązuje i jak długo dana osoba spełnia jego warunki.
Kiedy wobec obywatela Ukrainy możliwa jest decyzja powrotowa
Dopóki ochrona czasowa trwa, klasyczna przesłanka decyzji powrotowej — nielegalny pobyt — nie występuje. Są jednak sytuacje, w których postępowanie powrotowe staje się realne:
- Utrata statusu ochrony — najczęściej przez wyjazd z Polski na okres dłuższy niż dopuszczalny albo przez dobrowolny powrót do Ukrainy traktowany jako rezygnacja z ochrony.
- Uzyskanie ochrony w innym państwie członkowskim Unii — ochrona przysługuje w jednym państwie, nie równolegle w kilku.
- Pozbawienie ochrony ze względu na bezpieczeństwo lub porządek publiczny — na podstawie odrębnej, zaskarżalnej decyzji.
- Zakończenie mechanizmu ochronnego bez uzyskania innego tytułu pobytowego — moment, na który warto przygotować się z wyprzedzeniem.
- Sytuacja osób, które nie są objęte mechanizmem — na przykład obywateli Ukrainy przebywających w Polsce na innej podstawie, którzy przekroczyli dopuszczalny okres pobytu.
Co widzimy w praktyce
Wyjazd, który kosztuje status
Najczęstszy scenariusz nie ma nic wspólnego z przestępczością. To wyjazd do Ukrainy — po dokumenty, do rodziny, na leczenie — dłuższy niż dopuszczalny okres. Powrót do Polski następuje bez świadomości, że status w rejestrze został już zmieniony, a legalny pobyt ustał. Problem wychodzi na jaw przy kontroli u pracodawcy albo przy próbie załatwienia sprawy urzędowej.
Sprawy karne i porządkowe
Druga grupa to sprawy powiązane z postępowaniem karnym. Tu obowiązuje ważna zasada: samo skazanie nie pozbawia ochrony. Organ musi wydać odrębną decyzję i wykazać rzeczywiste, aktualne zagrożenie dla bezpieczeństwa lub porządku publicznego. Taka decyzja podlega zaskarżeniu, a proporcjonalność ingerencji ocenia się z uwzględnieniem sytuacji rodzinnej i sytuacji w państwie powrotu.
Zasada non-refoulement
Niezależnie od podstawy decyzji obowiązuje zakaz odesłania do państwa, w którym cudzoziemcowi groziłoby prześladowanie, tortury albo nieludzkie traktowanie. W sprawach dotyczących Ukrainy ma to bezpośrednie znaczenie: sytuacja bezpieczeństwa w państwie powrotu jest okolicznością, którą organ ma obowiązek ocenić, a którą trzeba udokumentować w aktach.
Jak zabezpieczyć pobyt na przyszłość
Najskuteczniejszą strategią nie jest reagowanie na decyzję, ale uzyskanie samodzielnego tytułu pobytowego, który nie zależy od trwania mechanizmu ochronnego. W praktyce najczęściej chodzi o zezwolenie na pobyt czasowy w związku z pracą, z prowadzeniem działalności gospodarczej, ze studiami albo z więzią rodzinną z obywatelem Polski lub Unii. Osoby przebywające w Polsce od dawna mogą też rozważyć pobyt stały lub zezwolenie rezydenta długoterminowego UE.
Kluczowa jest kolejność: wniosek złożony i prawidłowo przyjęty przed utratą legalnego pobytu zapewnia legalność do zakończenia postępowania. Wniosek złożony po utracie statusu już takiego skutku nie wywołuje — i to właśnie ta różnica najczęściej decyduje o wyniku sprawy.